Jeuk, een branderig gevoel, roodheid of een schrale huid rond de vulva kan je erg onzeker maken. Veel mensen denken dan meteen aan een schimmelinfectie, maar dat is lang niet altijd de oorzaak. Ook niet-infectieuze aandoeningen, zoals contactdermatitis door irritatie of allergie, komen in de vulvaregio vaak voor. Toch worden die klachten nog regelmatig gemist, waardoor ze onnodig lang kunnen blijven bestaan.
Eerst even dit: vagina of vulva?
In de spreekkamer wordt het woord “vagina” vaak gebruikt als verzamelnaam. Toch zit contacteczeem meestal niet aan de binnenkant, maar aan de buitenkant: op de vulva. Daarmee bedoelen we de schaamlippen, de ingang van de vagina en de huid eromheen.
Dat verschil is belangrijk. De huid van de vulva komt namelijk direct in aanraking met allerlei producten van buitenaf, zoals zeep, restjes wasmiddel, maandverband, glijmiddel en zalfjes. Juist daardoor kan deze huid geïrriteerd raken of een allergische reactie geven.
Klachten die echt meer in de vagina zelf zitten, zoals meer afscheiding, een duidelijke geurverandering of pijn bij het plassen of vrijen, passen juist vaker bij een infectie of een andere oorzaak dan alleen huidirritatie.
Contactdermatitis: irritatie of allergie
Contactdermatitis betekent dat de huid ontstoken of geïrriteerd raakt door contact met een bepaalde stof. Er zijn twee hoofdvormen.
Bij irriterende contactdermatitis is een stof simpelweg te belastend voor de huid. Denk aan vaak wassen, zeep, wrijving of langdurig vocht en afsluiting van de huid. Het gaat dan niet om een echte allergie. Je afweersysteem hoeft hiervoor dus niet eerst “gevoelig” te worden.
Bij allergische contactdermatitis is er wél sprake van een echte allergie, van het vertraagde type. Dat betekent dat je huid eerst gevoelig is geworden voor een bepaalde stof. Daarna kan zelfs een kleine hoeveelheid al eczeem veroorzaken, vaak pas na enkele uren of zelfs dagen. Om dit aan te tonen, worden patchtesten gedaan, ook wel plakproeven genoemd.
In de anogenitale regio, dus rond de vulva en anus, lijkt irritatie gemiddeld vaker voor te komen dan een echte contactallergie. Toch is contactallergie hier zeker niet zeldzaam. In een Nederlands onderzoek onder mensen met langdurige anogenitale klachten had 66% één of meer positieve plakproeven. Bij 20% ging het ook echt om een klinisch relevante reactie.
Waarom is de huid daar zo gevoelig?
De huid rond de vulva heeft het niet altijd makkelijk. Het is een plek waar warmte, vocht en wrijving snel samenkomen. Ook kan de huid daar vaker afgesloten zijn, bijvoorbeeld door maandverband of strak ondergoed. Daardoor raakt de huidbarrière makkelijker verstoord.
Je kunt de huidbarrière een beetje zien als een muur van bakstenen met cement ertussen. Als dat “cement” beschadigd raakt, wordt de huid minder goed in het buitenhouden van prikkelende stoffen. De huid wordt dan doorlaatbaarder en gevoeliger voor irritatie.
Dat vergroot niet alleen de kans op klachten door wrijving of producten die op de huid komen, maar kan er ook voor zorgen dat de huid sneller gevoelig wordt voor contactallergenen. Dat geldt vooral bij langdurig gebruik van lokale medicatie of verzorgingsproducten.
Welke prikkels en allergenen spelen vaak een rol?
De lijst met mogelijke uitlokkende stoffen is lang. Daarom helpt het om in categorieën te denken: wat komt er direct of indirect op de huid, en wat gebruik je vaker of langdurig?
Een grote systematische review over allergische en irriterende contactdermatitis van de vulva noemt onder andere deze groepen als veelvoorkomende veroorzakers: lokale medicatie, geurstoffen, conserveermiddelen, cosmetische ingrediënten en rubberbestanddelen. Die review laat ook zien dat testen met alleen een standaardreeks vaak niet genoeg is.
Geurstoffen en producten die “lekker fris” beloven
Parfum, oftewel geurstoffen, is een bekende oorzaak van contactallergie. Het kan in veel meer producten zitten dan je misschien denkt. Niet alleen in douchegel of bodylotion, maar ook in wasverzachter, vochtige doekjes, intieme wasproducten, geparfumeerde inlegkruisjes en glijmiddelen.
In overzichtsartikelen over allergische contactdermatitis van de genitale en vulvaire huid worden geurstoffen en conserveermiddelen steeds opnieuw genoemd als belangrijke groepen van mogelijke allergenen, naast lokale medicatie.
Daarbij is wel een belangrijke nuance nodig. Dat parfum een bekende veroorzaker van contactallergie is, betekent niet dat elke reactie op een geparfumeerd product meteen een allergie is. Producten met veel geurstoffen kunnen de huid namelijk ook gewoon irriteren, zeker als de huidbarrière al beschadigd is.
Wasmiddel, wasverzachter en contact via textiel
Wasmiddelresten en wasverzachter kunnen via ondergoed, sportkleding, handdoeken en beddengoed in contact komen met de huid van de vulva. Zeker als die huid al geïrriteerd is, kan dat ervoor zorgen dat klachten blijven bestaan of telkens terugkomen. Wasmiddelen bevatten vaak meerdere stoffen die de huid kunnen prikkelen, zoals oppervlakte-actieve stoffen, geurstoffen en conserveermiddelen.
Maandverband, inlegkruisjes en incontinentiemateriaal
Deze producten kunnen op twee manieren klachten geven. Aan de ene kant zorgen ze vaker voor afsluiting van de huid, warmte en wrijving, waardoor irritatie kan ontstaan. Aan de andere kant brengen ze de huid ook in contact met allerlei materialen, zoals lijm- en kleeflagen, harsen en toegevoegde geur- of kruidenstoffen. Er zijn meerdere publicaties over colofonium, ook wel rosin genoemd, als oorzaak van vulvair eczeem door maandverband en vergelijkbare producten. Deze hars kan voorkomen in hygiëneproducten, ook in producten met absorberend materiaal. Daarnaast zijn er ook casusbeschrijvingen waarin juist “natuurlijke” toevoegingen het probleem bleken. Zo is bijvoorbeeld een geval beschreven van genitale allergische contactdermatitis door tijm in maandverband.
Vochtige doekjes
Een bekend voorbeeld is een allergie voor Isothiazolinonen (waaronder MI en CMI). Dat zijn conserveermiddelen die kunnen voorkomen in cosmetica en vochtige doekjes. Er is bijvoorbeeld een casus beschreven van vulvadermatitis door vochtige toiletddoekjes. Met plakproeven werd de allergie bevestigd, en nadat het gebruik van deze doekjes was gestopt, namen de klachten af.
Zalfjes en medicijnen
Een patroon dat we vaak zien, en dat ook in de literatuur steeds terugkomt, is dit: bij jeuk of irritatie ga je heel begrijpelijk smeren. Maar soms wordt juist die behandeling een deel van het probleem. In reviews over genitale allergische contactdermatitis wordt lokale medicatie, zoals plaatselijke verdovende middelen en corticosteroïden, nadrukkelijk genoemd als een belangrijke groep allergenen. Ook in een studie bij patiënten met peri-anale en genitale huidafwijkingen bleek een deel positieve plakproeven te hebben op lokale medicatie en/of ingrediënten daarvan. Daarbij werden onder andere lokale verdovingsmiddelen en corticosteroïden vaak genoemd. Ook hulpstoffen, zoals wolalcoholen die verwant zijn aan lanoline, speelden een rol. Een Australische publicatie benadrukt eveneens dat medicamenten een veelvoorkomende oorzaak kunnen zijn van vulvaire allergische contactdermatitis. Belangrijk om erbij te zeggen: dit betekent niet dat je nooit iets mag smeren. Het betekent wel dat het bij aanhoudende klachten verstandig is om kritisch te kijken naar alles wat je lokaal gebruikt, ook middelen die juist bedoeld zijn voor eczeem of irritatie.
Condooms, glijmiddelen en spermiciden
Sommige klachten ontstaan vooral rondom seks, bijvoorbeeld na het gebruik van condooms, glijmiddelen of spermiciden. De reactie kan passen bij een irritatieve contactreactie, maar ook bij een echte allergie voor een bestanddeel van het product. Denk bijvoorbeeld aan latex, rubberchemicaliën, conserveermiddelen, geurstoffen of de zaaddodende stof zelf. In oudere, maar nog steeds relevante publicaties worden klachten beschreven zoals jeuk, branderigheid, roodheid, zwelling en vulvitis na condoomgebruik of na contact met spermadodende glijmiddelen. Ook allergische contactdermatitis door rubberadditieven in condooms is in de literatuur beschreven.
Wat dit onderwerp extra ingewikkeld maakt, is dat klachten na seks niet altijd door hetzelfde mechanisme worden veroorzaakt. Bij allergische contactdermatitis ontstaan klachten vaak vertraagd, bijvoorbeeld uren tot een of twee dagen na blootstelling. Dan kunnen plakproeven met het gebruikte product en met relevante rubberchemicaliën of andere verdachte stoffen helpen om de oorzaak op te sporen. Maar bij een latexallergie of een zeldzame overgevoeligheid voor seminale plasma-eiwitten van de partner treden klachten juist vaak snel op, soms al binnen minuten tot een uur, met branderigheid, jeuk, zwelling of zelfs meer directe allergische klachten. In zulke gevallen is alleen aan plakproeven denken dus te beperkt, en kunnen juist priktesten of aanvullend allergologisch onderzoek passender zijn.
Kruiden, “natuurlijk” en mint
“Natuurlijk” betekent niet automatisch dat iets ook mild of veilig is voor de huid. Kruidenextracten, essentiële oliën en smaakstoffen kunnen juist sterke contactallergenen zijn. Voor menthol en pepermuntolie is contactallergie goed beschreven, bijvoorbeeld bij klachten in en rond de mond. Ook contactcheilitis, een vorm van eczeem van de lippen, door menthol in tandpasta of keelmedicatie is beschreven.
Dat zijn geen studies naar de vulva zelf, maar ze laten wel zien dat menthol en pepermunt een contactallergeen kunnen zijn. Als zulke stoffen zitten in producten voor de intieme zone, zoals crèmes, doekjes, glijmiddelen of middelen die “fris” aanvoelen, dan kunnen ze in theorie ook daar een rol spelen, zeker als iemand al gevoelig is voor deze stoffen.
En hoe zit het dan met muntthee?
Hier is nuance belangrijk. “Een allergische reactie door iets te drinken” doet veel mensen denken aan een klassieke voedselallergie: een snelle reactie via het afweersysteem, vaak met galbulten of zwelling. Maar een contactallergie werkt anders. Daarbij gaat het meestal om een vertraagde reactie.
Toch ligt het iets ingewikkelder. Er bestaat namelijk ook zoiets als systemische contactdermatitis. Dat betekent dat iemand die al gevoelig is geworden voor een bepaalde stof, soms ook eczeem kan krijgen of een opvlamming kan ervaren na inname van een verwante stof via eten of drinken. Dit is vooral onderzocht bij balsem van Peru en bij geurstof- of balsemgerelateerde voedingsmiddelen en specerijen zoals kaneel/cinnamal.
Maar juist in de vulvaregio kan mogelijk nog iets extra’s meespelen. Die huid is kwetsbaar en komt ook in contact met urine. Daardoor is het voorstelbaar dat stoffen of afbraakproducten na het drinken via de urine opnieuw langs de vulvahuid komen en daar lokaal klachten uitlokken of bestaande irritatie onderhouden. En dat is niet alleen theorie: er is daadwerkelijk een casus beschreven van vulvaire allergische contactdermatitis door pepermuntolie in kruidenthee.
Dat betekent niet dat muntthee vaak de oorzaak is. Maar het betekent wel dat je het niet te snel moet wegwuiven als iemand een heel duidelijk patroon merkt. Zeker als klachten steeds opvlammen na mint, menthol, kruidenthee of sterk gearomatiseerde producten, kan dat een relevant puzzelstukje zijn. Dat past ook bij Nederlands onderzoek naar anogenitale contactallergie, waarin juist geur-, smaakstoffen en specerijen relatief vaak als klinisch relevante allergenen naar voren kwamen.
Diagnostiek en behandeling bij huisarts en dermatoloog
Bij een vermoeden van contactdermatitis zijn een paar vragen extra belangrijk. Waar zitten de klachten precies? Alleen op de vulva, ook rond de anus, of ook op andere plekken? Hoe zijn de klachten begonnen: ineens na een bepaald product, of juist langzaam in de loop van de tijd? Ook is het belangrijk om te weten welke nieuwe producten of medicijnen je hebt gebruikt, vooral zalfjes, middelen tegen schimmel, crèmes tegen jeuk en intieme wasproducten. Daarnaast let een arts op signalen die eerder passen bij een infectie, zoals veranderde afscheiding, een andere geur, pijn bij het plassen of koorts. Ook andere huidaandoeningen spelen mee in de beoordeling, zoals eczeem, psoriasis, lichen sclerosus of lichen planus. Een bekende valkuil is dat klachten lang worden behandeld alsof het om een schimmelinfectie gaat, terwijl de huid in werkelijkheid juist reageert op irritatie of allergie.
Plakproeven zijn de standaardtest om allergische contactdermatitis aan te tonen. Daarbij worden kleine hoeveelheden van mogelijke allergenen op de rug geplakt. De huid wordt daarna na 48 uur en op een later moment beoordeeld. Bij vulvaklachten is het extra belangrijk om niet alleen een standaardreeks te testen. Een systematische review laat zien dat alleen zo’n basisreeks vaak niet genoeg is. Daarom moet vaak ook worden gedacht aan aanvullende testreeksen en soms aan een latere aflezing op dag 7.
Bronnen
- Alani, A., McDonald, L., Abdelrahman, W., & Hunter, H. L. (2019). Vulvar itch. BMJ, 364, l83. https://doi.org/10.1136/bmj.l83
- Bourgeois, P., Gonçalo, M., Bruynzeel, D., & Goossens, A. (2016). Allergic contact cheilitis caused by menthol in toothpaste and throat medication: A case report. Contact Dermatitis, 75(2), 113–115. https://doi.org/10.1111/cod.12595
- Bourke, J., Coulson, I., & English, J. (2009). Guidelines for the management of contact dermatitis: An update. British Journal of Dermatology, 160(5), 946–954. https://doi.org/10.1111/j.1365-2133.2009.09106.x
- Fabbro, S. K., & Zirwas, M. J. (2014). Systemic contact dermatitis to foods: Nickel, BOP, and more. Current Allergy and Asthma Reports, 14(10), 463. https://doi.org/10.1007/s11882-014-0463-3
- Felmingham, C., Davenport, R., Palmer, A., & Nixon, R. L. (2020). Vulval allergic contact dermatitis: Medicaments are a common cause. Australasian Journal of Dermatology, 61(4), 388–390. https://doi.org/10.1111/ajd.13375
- Foote, C. A., & (co-auteurs). (2014). Vulvar dermatitis from allergy to moist flushable wipes. Journal of Lower Genital Tract Disease. https://doi.org/10.1097/LGT.0b013e31828e499f
- Gilissen, L., Goossens, A., & (co-auteurs). (2021). Iatrogenic allergic contact dermatitis in the (peri)anal and genital area: A retrospective analysis of cross-sectional data from 1990 to 2018. Contact Dermatitis. https://doi.org/10.1111/cod.13764
- Johansen, J. D., Aalto‑Korte, K., Agner, T., Andersen, K. E., Bircher, A., Bruze, M., & (co-auteurs). (2015). European Society of Contact Dermatitis guideline for diagnostic patch testing—recommendations on best practice. Contact Dermatitis, 73, 195–221. https://doi.org/10.1111/cod.12432
- Kanerva, L., Rintala, H., Henriks‑Eckerman, K., & Engström, K. (2001). Colophonium in sanitary pads. Contact Dermatitis, 44(1), 59–60. https://doi.org/10.1034/j.1600-0536.2001.440107-27.x
- Morton, C. A., Garioch, J., Todd, P., Lamey, P. J., & Forsyth, A. (1995). Contact sensitivity to menthol and peppermint in patients with intra‑oral symptoms. Contact Dermatitis, 32(5), 281–284. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.1995.tb00781.x
- Pichardo‑Geisinger, R. (2017). Atopic and contact dermatitis of the vulva. Obstetrics and Gynecology Clinics of North America, 44(3), 371–378. https://doi.org/10.1016/j.ogc.2017.05.003
- Rademaker, M. (2004). Allergic contact dermatitis to a sanitary pad. Australasian Journal of Dermatology, 45(4), 234–235. https://doi.org/10.1111/j.1440-0960.2004.00105.x
- Romita, P., Foti, C., Gullo, G., Ambrogio, F., Dimauro, D., & Calogiuri, G. (2020). Genital allergic contact dermatitis in response to contact to thyme in a sanitary pad. Contact Dermatitis, 82(3), 169–170. https://doi.org/10.1111/cod.13413
- Salam, T. N., & Fowler, J. F., Jr. (2001). Balsam‑related systemic contact dermatitis. Journal of the American Academy of Dermatology, 45(3), 377–381. https://doi.org/10.1067/mjd.2001.114738
- Scheman, A., Rakowski, E.‑M., Chou, V., Chhatriwala, A., Ross, J., & Jacob, S. E. (2013). Balsam of Peru: Past and future. Dermatitis, 24(4), 153–160. https://doi.org/10.1097/DER.0b013e31828afab2
- van Ulsen, J., Stolz, E., van Joost, T., & Geursen‑Reitsma, A. M. (1987). Allergy to spermicidal lubricant in a contraceptive. Contact Dermatitis, 17(2), 115–116. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.1987.tb02678.x
- Vandeweege, S., Debaene, B., Lapeere, H., & Verstraelen, H. (2023). A systematic review of allergic and irritant contact dermatitis of the vulva: The most important allergens/irritants and the role of patch testing. Contact Dermatitis, 88(4), 249–262. https://doi.org/10.1111/cod.14258
- Vermaat, H., Smienk, F., Rustemeyer, T., Bruynzeel, D. P., & Kirtschig, G. (2008). Anogenital allergic contact dermatitis, the role of spices and flavour allergy. Contact Dermatitis, 59(4), 233–237. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.2008.01417.x
- Woodruff, C. M., Trivedi, M. K., Botto, N., & Kornik, R. (2018). Allergic contact dermatitis of the vulva. Dermatitis, 29(5), 233–243. https://doi.org/10.1097/DER.0000000000000339
- Yale, K., Awosika, O., Rengifo‑Pardo, M., & Ehrlich, A. (2018). Genital allergic contact dermatitis. Dermatitis, 29(3), 112–119. https://doi.org/10.1097/DER.0000000000000371
