Limoneen zit vaak in wat fris ruikt, maar kan bij jou juist jeuk of eczeem veroorzaken.

Wat is limoneen?

Limoneen is een veelgebruikte geurstof die van nature voorkomt in planten en bekendstaat om zijn kenmerkende citrusgeur. Chemisch gezien is het een onderdeel van de etherische olie van met name citrusvruchten. In feite bestaat de olie uit sinaasappelschillen voor ongeveer 90-95% uit limoneen . Limoneen is een zogenoemde monoterpeen: een relatief eenvoudig koolwaterstofmolecuul dat in de plantenwereld zeer vaak voorkomt. Het draagt sterk bij aan de geur van sinaasappel, citroen en andere citrusvruchten. Van limoneen bestaan twee spiegelbeeld-varianten: D-limoneen en L-limoneen. Deze vormen hebben vrijwel dezelfde eigenschappen, maar een subtiel verschillend aroma. D-limoneen ruikt vooral naar sinaasappel, terwijl L-limoneen meer een citroengeur heeft.

Waar kom je limoneen tegen?

• Natuurlijke bronnen: Limoneen komt in veel planten voor, met name in citrusvruchten zoals sinaasappel, citroen, mandarijn en grapefruit . Wanneer u een sinaasappelschil uitknijpt, komt er een aromatisch olieachtig vocht vrij. Hierin zit een hoge concentratie limoneen. Ook in andere planten duikt limoneen op: zo bevatten sommige kruiden en specerijen limoneen, bijvoorbeeld dille en komijn. Deze natuurlijke aanwezigheid verklaart de citrusachtige geur van die planten.
• Gebruik in alledaagse producten: Doordat limoneen een prettige geur heeft en relatief veilig is, wordt het op talloze manieren toegepast. Het wordt vaak ingezet als geurstof om producten een fris aroma te geven of om ongewenste geurtjes te maskeren. Daarnaast wordt het gebruikt als smaakstof in voedsel en dranken en komt van nature al voor in veel etenswaren. U vindt bijvoorbeeld limoneen (of de smaak ervan) terug in citrusfrisdranken, vruchtensappen, snoepgoed, gebak en ijs . Voor de meeste mensen is het eten of drinken van limoneen in deze hoeveelheden veilig; de stof is laag in toxiciteit en veroorzaakte in dierproeven geen schadelijke effecten bij doses die relevant zijn voor menselijke consumptie. Limoneen wordt ook gebruikt als oplosmiddel en reinigingsmiddel. Het is namelijk uitstekend in staat vet en lijmresten op te lossen. In de industrie en in huishoudelijke schoonmaakmiddelen wordt limoneen daarom ingezet als een milieuvriendelijker alternatief voor aardolies oplosmiddelen. Veel ontvetters en allesreinigers danken hun werking en geur aan limoneen. In de grafische sector en verfindustrie is het bijvoorbeeld bekend als vervanger voor terpentine. Verder is limoneen een belangrijke geurstof in cosmetica en verzorgingsproducten. Het is een van de meest gebruikte geurstoffen in parfums, crèmes, shampoos en deodorants. Een product met een citrusparfum bevat vrijwel zeker limoneen.

Hoe herken je limoneen?

• Geur: Het meest onderscheidende kenmerk van limoneen is de geur. Iedereen die weleens een citrusvrucht heeft gepeld, kent de citrusgeur die vrijkomt. Limoneen ruikt fris-zoet, als een combinatie van citroen en sinaasappel.
• Naam op het etiket: Op verpakkingen van cosmetica en detergenten moet limoneen als ingrediënt vermeld staan zodra de concentratie boven een bepaalde drempel uitkomt . U vindt het dan onder de ingrediëntnaam “Limonene” (vaak aan het einde van de lijst, aangezien het doorgaans om kleine hoeveelheden gaat). Soms staat er D-limonene of L-limonene, maar in consumentenproducten wordt meestal geen onderscheid gemaakt. Een oudere benaming die u tegen kunt komen is dipenteen, al is dit in moderne consumentenetiketten zeldzaam.
• Uiterlijk van de stof: Hoewel u limoneen meestal “herkent” aan de geur of de naam op het etiket, kan het nuttig zijn te weten hoe pure limoneen eruitziet. In zuivere vorm is het een kleurloze tot lichtgele vloeistof. Het zit bijvoorbeeld in kleine flesjes bij aroma-therapie producten of chemiesets. Omdat het zo sterk geurt, hoeft u echter zelden het etiket te lezen om te vermoeden dat er limoneen in een product zit, de neus geeft het meestal al weg.

Gezondheidsvoordelen van limoneen

Gezien zijn natuurlijke oorsprong in fruit en de veelvuldige aanwezigheid in voeding, is het geen verrassing dat limoneen over het algemeen veilig wordt geacht voor de mens. Bij normaal gebruik van producten met limoneen worden geen schadelijke gezondheidseffecten verwacht. Sterker nog, onderzoekers hebben interesse in eventuele positieve effecten van limoneen op de gezondheid. In laboratorium- en dieronderzoek komen diverse veelbelovende eigenschappen naar voren. Zo heeft limoneen in studies ontstekingsremmende en antioxidante werking laten zien, en aanwijzingen voor pijnstillende, antidiabetische en zelfs kankerremmende effecten. Met andere woorden: limoneen blijkt in het lab multifunctioneel te zijn. Van het tegengaan van ontsteking en oxidatieve stress tot mogelijk het remmen van tumorcellen. Ook in vroege klinische onderzoeken (met mensen) zijn interessante resultaten gevonden. D-limoneen is bijvoorbeeld ingezet als behandeling voor bepaalde aandoeningen: vanwege het oplossende effect op vetten is het met succes gebruikt om cholesterolgalstenen te oplossen. Daarnaast zijn er preparaten met D-limoneen getest tegen brandend maagzuur en reflux. Dankzij de zuur-neutraliserende werking en het bevorderen van normale darmbeweging (peristaltiek) kon limoneen bij veel patiënten de klachten van brandend maagzuur (zure reflux) verlichten. Een ander boeiend gebied van onderzoek is kankerpreventie en -behandeling. Limonene heeft in diermodellen beschermende effecten tegen het ontstaan van kanker getoond. Er is zelfs een kleine klinische studie (fase I) uitgevoerd waarbij hoge doses D-limoneen werden gegeven aan kankerpatiënten. Hieruit kwamen enkele positieve signalen: bij één patiënte met borstkanker verminderde de tumor deels en bij drie patiënten met darmkanker bleef de ziekte minstens een half jaar stabiel. Hoewel dit vroege resultaten zijn, suggereren ze dat limoneen in de toekomst een rol zou kunnen spelen als ondersteunende therapie. Uiteraard is er meer onderzoek nodig voordat limoneen als medicijn wordt ingezet, maar het illustreert hoe breed de belangstelling voor deze natuurlijke stof is in de medische wetenschap. Tot slot wordt limoneen in de aromatherapie en alternatieve wellnesswereld geroemd om zijn vermeende effect op stemming en stress. Een sinaasappel- of citroenlucht zou een opbeurend effect hebben. Er zijn enkele studies die suggereren dat de geur van limoneen kalmerend kan werken of stemming kan verbeteren, al is dit lastig objectief te meten. Desalniettemin is het duidelijk dat de frisse geur op veel mensen een prettig effect heeft.

Risico’s en allergie

Voor de gemiddelde gebruiker is limoneen dus veilig, maar er zijn kanttekeningen. De belangrijkste daarvan is het risico op een contactallergie. Limoneen zelf is niet acuut giftig en veroorzaakt meestal geen directe irritatie in lage concentraties. Echter, zodra limoneen in aanraking komt met zuurstof (bijvoorbeeld wanneer een productflesje is geopend en de inhoud aan de lucht blootstaat), kan het langzaam oxideren. Het reageert met zuurstof en verandert in nieuwe verbindingen. De producten van deze oxidatie, met name limoneen-hydroperoxiden, zijn berucht als sterke allergenen. Met andere woorden: een vers geopend flesje sinaasappelolie geeft zelden problemen, maar een oud flesje dat al lang openstaat bevat oxiderende limoneencomponenten die bij gevoelige mensen een allergische reactie op de huid kunnen uitlokken. Allergie voor limoneen uit zich meestal in de vorm van een vertraagde contactallergie (contacteczeem). Bij daarvoor gevoelige personen kan contact met limoneen houdende producten leiden tot roodheid, jeuk, bultjes en soms zwelling of blaasjes op de huid. Deze klachten treden niet direct op, maar pas 24-72 uur na blootstelling.  Dit vertraagde effect is kenmerkend voor allergisch contacteczeem. De plekken van de uitslag komen overeen met waar het product is gebruikt: bijvoorbeeld op de handen (als het om een allesreiniger gaat) of rond de hals en polsen (bij een parfum of aftershave). Soms merkt iemand pas na lange tijd dat limoneen de boosdoener is, omdat parfum in zoveel verschillende producten zit. Een dermatoloog kan via een patch-test vaststellen of iemand allergisch is voor limoneen of de oxidatieproducten daarvan. In Europa wordt limoneen daarom ook standaard meegenomen in allergietesten bij mensen met vermoeden van parfumallergie.

Hoe vaak komt een limoneenallergie voor?

Dit verschilt per onderzoek, maar het is beslist geen zeldzaamheid. Een contactallergie voor geurstoffen is een van de meest voorkomende allergieën. Samen met nikkel en bepaalde conserveermiddelen staat het bovenaan de lijst van contactallergenen . Omdat limoneen zo veelvuldig aanwezig is in producten, lopen we er allemaal vaak tegenaan. Gelukkig krijgt slechts een kleine groep echt klachten, maar áls u eenmaal allergisch bent geworden, zult u op uw hoede moeten zijn (een contactallergie is namelijk doorgaans blijvend). Behalve huidklachten bij direct contact, kunnen geurstoffen bij sommige mensen ook lichte irritatie van slijmvliezen geven . Iemand die erg gevoelig is, zou bijvoorbeeld last kunnen krijgen van een loopneus of branderig gevoel in de ogen bij het inademen van sterk met limoneen geparfumeerde lucht. Dergelijke reacties komen minder vaak voor dan huidallergie, maar worden wel eens gemeld door mensen met parfumallergie of atopische aanleg. Over het algemeen geldt: limoneen heeft geen toxische effecten op organen of de algemene gezondheid bij normaal gebruik. Eerdere zorgen over kankerrisico door limoneen (naar aanleiding van proeven bij mannelijke ratten) zijn ongegrond gebleken voor de mens. De voornaamste risico’s liggen dus op het vlak van allergie en (bij pure stof in hoge concentratie) irritatie.

Kruisreacties met andere stoffen

Een opvallend aspect van een limoneenallergie is dat het vaak gepaard gaat met allergie voor een andere citrusgeurstof: linalool. Linalool is een terpeen die onder andere in lavendelolie voorkomt (met een bloemige geur). Net als limoneen is zuivere linalool doorgaans niet allergeen, maar de geoxideerde vorm wél. Bovendien lijken de moleculaire structuren van limoneen en linalool veel op elkaar. Het afweersysteem kan daardoor beide stoffen als dezelfde indringer zien. Daarnaast bestaan er nog andere verwante geurstoffen die voor kruisreacties of meervoudige gevoeligheid kunnen zorgen. Parfumallergiepatiënten worden bijvoorbeeld vaak geadviseerd ook op te letten met stoffen als citral, citronellol, geraniol en eugenol. Dit zijn geurcomponenten (veelal uit planten zoals citroengras, roos en kruidnagel) die chemisch tot dezelfde familie van geurige terpenen en alcoholen behoren. Als u allergisch bent voor één zo’n stof, is de kans groter dat u ook op andere geurstoffen reageert . Dit komt niet door echte kruisreactiviteit van antistoffen (de structuren verschillen wel iets), maar vooral doordat geparfumeerde producten meestal combinaties van al die stoffen bevatten. Iemand die gevoelig is, krijgt zo al snel meerdere allergenen tegelijk binnen. In de praktijk betekent dit: wie allergisch is voor limoneen kan het beste voorzichtig zijn met alle sterk geparfumeerde producten en ook bekende andere allergenen als linalool, geraniol en dergelijke vermijden. Vaak worden deze stoffen tegelijk getest en vaak blijken patiënten positief te reageren op meerdere geurcomponenten.

Praktische tips:

Heeft u het vermoeden dat u allergisch bent voor limoneen, of wilt u deze stof om andere redenen mijden? Met de volgende tips kunt u limoneen herkennen en zoveel mogelijk uit de weg gaan in uw dagelijks leven:

• Check de ingrediëntenlijst: Lees bij cosmetica en verzorgingsproducten de lijst met ingrediënten (INCI-lijst) op het etiket. Zoek specifiek naar de term “Limonene”. Fabrikanten zijn verplicht om limoneen duidelijk te vermelden als ingrediënt wanneer het boven een bepaalde hoeveelheid in het product zit . Ziet u limonene in de opsomming staan, dan weet u dat het product een citrusgeurstof bevat. Let op: ook als parfum of fragrance als ingrediënt genoemd wordt, kan limoneen daarin verborgen zitten (parfum is een verzamelnaam voor diverse geurstoffen). Bij twijfel kunt u het beste aannemen dat een geparfumeerd product limoneen kan bevatten, tenzij het tegendeel expliciet wordt vermeld.
• Kies parfumvrije producten: Tegenwoordig zijn van veel cosmetica, huishoudelijke schoonmaakmiddelen en wasmiddelen speciale varianten verkrijgbaar die geen parfum bevatten. Deze producten zijn vaak gelabeld als “parfumvrij” of “ongeparfumeerd”. In dergelijke producten zitten geen geurstoffen en dus ook geen limoneen . Dit is een eenvoudige manier om contact met limoneen te vermijden. Let er wel op dat “geurvrij” niet altijd hetzelfde is als “parfumvrij”. Soms wordt een parfum toegevoegd om een eigen geur van het product te neutraliseren. Zoek daarom echt naar de term parfumvrij.
• Wees alert op natuurlijke oliën: Dat een product natuurlijk is, betekent niet automatisch dat het vrij is van allergenen. Etherische olie van citroen, sinaasappel, mandarijn, grapefruit, bergamot etc. bestaat voor het grootste deel uit limoneen. Als u limoneen wilt vermijden, pas dan op met cosmetica of huishoudelijke middelen die pronken met “natuurlijke citrusolie” of “essentiële oliën”. Hierin zit vaak juist veel limoneen.
• Let op kruisallergieën: Zoals hierboven genoemd, kunnen mensen met een limoneenallergie ook reageren op bijvoorbeeld linalool of andere geurstoffen. Controleer daarom etiketten ook op namen als linalool, citronellol, geraniol, citral of eugenol, vooral als u al bekend bent me een parfumallergie.
• Verminder oxidatie van limoneen: De allergene eigenschappen van limoneen ontstaan vooral na contact met zuurstof, wanneer de stof oxideert. Gebruik geparfumeerde producten daarom niet te lang na opening, sluit doppen goed af en bewaar producten koel en donker (dus liever niet in een warme badkamer). Door oxidatie te beperken, verkleint u de kans dat limoneen in een product verandert in een sterk allergeen.

Literatuurlijst