Jeuk

Wat zijn de meest voorkomende oorzaken van jeuk?

Jeuk, ook wel pruritus genoemd, ontstaat wanneer zenuwuiteinden in de huid signalen doorgeven die de hersenen als jeuk ervaren. Verschillende stoffen en processen kunnen deze zenuwen prikkelen. Histamine speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol bij galbulten, maar niet iedere vorm van jeuk ontstaat door histamine.

Veelvoorkomende oorzaken zijn:

• Droge huid: een verstoorde huidbarrière kan jeuk, schilfering en een trekkerig gevoel veroorzaken.
• Eczeem: bij atopisch eczeem of contacteczeem raakt de huid ontstoken, wat vaak gepaard gaat met jeuk.
• Galbulten (urticaria): plotseling opkomende jeukende bulten of kwaddels die doorgaans binnen 24 uur op dezelfde plek verdwijnen.
• Irritatie of contactallergie: bijvoorbeeld door cosmetica, verzorgingsproducten, metalen of stoffen op het werk.
• Infecties en parasieten: zoals schurft, schimmelinfecties of hoofdluis.
• Geneesmiddelen: sommige medicijnen kunnen jeuk veroorzaken, ook zonder zichtbare huiduitslag.

Daarnaast kan jeuk samenhangen met aandoeningen buiten de huid, bijvoorbeeld van de lever, nieren, schildklier of zenuwen. Deze mogelijke oorzaken worden verder toegelicht bij het ezelsbruggetje HUIDPASTA.
Wanneer jeuk langer dan zes weken aanhoudt, spreken artsen van chronische jeuk. Dit betekent niet automatisch dat er een ernstige aandoening aanwezig is, maar het kan wel aanleiding zijn om de oorzaak verder te onderzoeken.

Jeuk zonder uitslag: wat kan het betekenen?

Heeft u jeuk, maar ziet uw huid er normaal uit? Dan kan sprake zijn van jeuk zonder zichtbare primaire huidafwijkingen. Dit komt bijvoorbeeld voor bij een droge huid, bepaalde geneesmiddelen of aandoeningen die niet rechtstreeks in de huid ontstaan.
Soms lijken er aanvankelijk geen huidafwijkingen te zijn, maar zijn bij zorgvuldig onderzoek toch subtiele veranderingen zichtbaar. Ook kunnen door langdurig krabben later rode plekken, wondjes of korstjes ontstaan.
Jeuk zonder uitslag betekent niet automatisch dat de oorzaak psychisch is. Wanneer de jeuk aanhoudt, is het belangrijk om ook lichamelijke oorzaken te overwegen.
In de geneeskunde wordt jeuk zonder oorspronkelijke zichtbare huidafwijkingen ook wel pruritus sine materia genoemd. Verderop leggen we uit wat dit betekent en waarom het onderscheid met jeuk mét huidafwijkingen belangrijk is.

Jeuk over het hele lichaam

Wanneer de jeuk verspreid over het lichaam voorkomt, spreken we van gegeneraliseerde jeuk. De jeuk kan op meerdere plekken tegelijk aanwezig zijn of zich verplaatsen.
Een droge huid is een veelvoorkomende oorzaak, vooral bij oudere mensen en tijdens koude maanden. Ook eczeem, geneesmiddelen of galbulten kunnen uitgebreide jeuk veroorzaken.
Bij langdurige jeuk over het hele lichaam zonder duidelijke huidafwijkingen kan de huisarts onderzoeken of er een andere lichamelijke verklaring is. Denk bijvoorbeeld aan ijzergebrek, schildklierproblemen of bepaalde lever- en nierziekten.
Dit soort aandoeningen zijn niet bij iedereen met jeuk aanwezig. De combinatie met andere klachten en de bevindingen bij lichamelijk onderzoek bepalen of aanvullend onderzoek nodig is.

Waarom is jeuk ’s nachts erger?

Veel mensen merken dat hun jeuk vooral ’s avonds of tijdens het slapen toeneemt. Daar kunnen verschillende verklaringen voor zijn.
De huidtemperatuur, warmte onder het dekbed en veranderingen in de huid gedurende de dag kunnen invloed hebben op de jeukbeleving. Ook is er ’s nachts vaak minder afleiding, waardoor jeuk sterker opvalt. Bij een droge huid of eczeem kan warmte de klachten extra versterken.
Bij schurft komt vaak hevige nachtelijke jeuk voor, maar nachtelijke jeuk alleen betekent niet dat u schurft heeft.
Wanneer jeuk regelmatig uw nachtrust verstoort, is het verstandig om de oorzaak met uw huisarts te bespreken.

Jeuk na het douchen

Jeuk na het douchen ontstaat vaak doordat warm water, zeep of reinigingsproducten de huid uitdrogen of irriteren. Vooral bij een kwetsbare huidbarrière kan dit leiden tot een trekkerig of jeukend gevoel.
Douche daarom bij voorkeur kort met lauwwarm water en gebruik een milde reiniger alleen waar nodig. Smeer de huid na het afdrogen in met een ongeparfumeerde basiscrème of zalf.
Ontstaat er telkens hevige jeuk na contact met water, zonder zichtbare huidafwijkingen? Bespreek dit dan met uw huisarts. Soms is sprake van zogenoemde aquagene pruritus, waarvoor andere oorzaken onderzocht moeten worden.

Jeuk met of zonder huidafwijkingen: wat is het verschil?

Bij het onderzoeken van jeuk maken artsen onderscheid tussen jeuk met en zonder primaire huidafwijkingen. Dit helpt om mogelijke oorzaken gerichter te beoordelen.

Pruritus cum materia: jeuk met huidafwijkingen

Bij pruritus cum materia zijn er huidafwijkingen aanwezig die samenhangen met de jeuk. Denk aan roodheid, bultjes, blaasjes, schilfers of eczeemplekken.

Voorbeelden zijn:

• Atopisch eczeem: jeukende, ontstoken huid, vaak met droogheid en roodheid.
• Contacteczeem: huidontsteking door irritatie of een allergische reactie op stoffen.
• Urticaria: plotselinge jeukende galbulten die komen en gaan.
• Psoriasis: scherp begrensde plekken met schilfering, soms met jeuk.
• Schurft: een besmettelijke huidaandoening die vaak hevige jeuk veroorzaakt.

De vorm, verdeling en het ontstaan van de huidafwijkingen geven belangrijke aanwijzingen over de oorzaak. Lees bijvoorbeeld meer over atopisch eczeem, contactallergie en galbulten of urticaria.

Pruritus sine materia: jeuk zonder huidafwijkingen

Bij pruritus sine materia bestaat jeuk zonder dat er oorspronkelijke, zichtbare huidafwijkingen aanwezig zijn. De huid kan er aanvankelijk volledig normaal uitzien.
Door herhaaldelijk krabben kunnen later alsnog krabwondjes, korstjes, verkleuringen of verdikkingen ontstaan. Deze veranderingen zijn dan het gevolg van het krabben en niet noodzakelijk de oorspronkelijke oorzaak van de jeuk.
Mogelijke oorzaken zijn onder andere een droge huid, medicatie, stofwisselingsziekten, bloedafwijkingen of neurologische aandoeningen.
De term pruritus sine materia beschrijft vooral hoe de huid eruitziet. Wanneer na passend onderzoek geen oorzaak wordt gevonden, kan worden gesproken van chronische jeuk van onbekende oorsprong (chronic pruritus of unknown origin, CPUO). Dit is niet automatisch hetzelfde als pruritus sine materia.

Welke onderliggende ziekten kunnen jeuk veroorzaken?

Jeuk ontstaat niet altijd in de huid zelf. Soms is het een symptoom van een aandoening elders in het lichaam. Bij langdurige jeuk zonder duidelijke huidafwijkingen kan daarom breder onderzoek nodig zijn.

Het ezelsbruggetje HUIDPASTA

Om mogelijke oorzaken van jeuk zonder primaire huidafwijkingen systematisch te onthouden, wordt in de geneeskunde het ezelsbruggetje HUIDPASTA gebruikt.

• H – Hodgkin: een vorm van lymfeklierkanker waarbij soms jeuk voorkomt.
• U – Uremie: ophoping van afvalstoffen bij een ernstig verminderde nierfunctie, wat gepaard kan gaan met jeuk.
• I – Icterus: geelzucht. Bij bepaalde lever- of galwegaandoeningen kan galstuwing hevige jeuk veroorzaken.
• D – Diabetes: suikerziekte. Jeuk kan onder andere samenhangen met huiddroogheid of zenuwproblemen.
• P – Psychogeen: jeuk waarbij psychologische factoren een belangrijke rol spelen.
• A – Anemie: bloedarmoede. Vooral ijzergebrek kan bij sommige mensen met jeuk samenhangen.
• S – Senilitas: oudere leeftijd. Hierbij komt onder andere een droge huid vaker voor.
• T – Toxicodermie: huidreacties of jeuk die samenhangen met geneesmiddelen.
• A – Ancylostoma: een parasitaire worminfectie die onder bepaalde omstandigheden jeukende huidreacties kan veroorzaken.

Belangrijk: HUIDPASTA is een geheugensteuntje voor artsen en geen lijst met ziekten die u waarschijnlijk heeft als u jeuk ervaart. Sommige van deze oorzaken zijn zeldzaam. Bovendien is het overzicht niet volledig: ook schildklierziekten, andere bloedziekten en neurologische aandoeningen kunnen jeuk veroorzaken.

Veel mensen met jeuk hebben geen ernstige onderliggende aandoening. De klachten, duur en eventuele bijkomende symptomen bepalen welke oorzaken verder onderzocht moeten worden.

Kan jeuk door stress ontstaan?

Stress kan bestaande jeuk verergeren. Bij spanning kan de huid gevoeliger worden voor prikkels en kunnen mensen meer aandacht hebben voor jeuk. Ook ontstaat soms een jeuk-krabcyclus: door te krabben raakt de huid verder geïrriteerd, waardoor opnieuw jeuk ontstaat.
Dat betekent niet dat jeuk uitsluitend psychisch is. Lichamelijke en psychologische factoren kunnen elkaar beïnvloeden. Daarom blijft het belangrijk om bij aanhoudende klachten zorgvuldig te beoordelen welke oorzaken mogelijk zijn.

Wanneer kan jeuk door een allergie komen?

Allergie is een mogelijke oorzaak van jeuk, maar lang niet iedere vorm van jeuk is allergisch.

Bij contactallergie ontstaan klachten meestal vertraagd, vaak uren tot dagen na contact met een bepaalde stof. De huid kan rood worden, schilferen, jeuken of eczeemplekken ontwikkelen. Mogelijke oorzaken zijn parfumstoffen, conserveermiddelen, metalen, haarverf of bestanddelen van huidverzorgingsproducten.
Bij een directe allergische reactie ontstaan klachten doorgaans sneller. Er kunnen bijvoorbeeld galbulten, jeuk of zwellingen optreden. Zulke reacties kunnen soms samenhangen met voeding, geneesmiddelen of insectensteken.

Bij langdurige jeuk zonder huidafwijkingen en zonder aanwijzingen voor een allergische reactie heeft algemeen allergieonderzoek meestal weinig toegevoegde waarde.

Lees meer over contactallergie of ontdek wanneer allergieonderzoek bij jeuk zinvol kan zijn.

Wat helpt tegen jeuk?

Wat het beste helpt tegen jeuk, hangt af van de oorzaak. Toch zijn er verschillende maatregelen die de huid kunnen beschermen en de klachten kunnen verminderen.

Wat kunt u zelf doen tegen jeuk?

• Smeer regelmatig: gebruik een ongeparfumeerde basiscrème of zalf om de huidbarrière te ondersteunen, vooral bij een droge huid.
• Douche kort en lauwwarm: heet water en veel zeep kunnen de huid verder uitdrogen.
• Probeer krabben te beperken: krabben geeft soms tijdelijk verlichting, maar kan op langere termijn de huid beschadigen en jeuk onderhouden.
• Houd de nagels kort: dit helpt krabwondjes te voorkomen.
• Draag comfortabele kleding: zachte, luchtige stoffen geven vaak minder wrijving en warmte.
• Vermijd irriterende producten: gebruik bij voorkeur milde, ongeparfumeerde huidverzorging.
• Koel de huid indien nodig: een koele, vochtige doek kan tijdelijk verlichting geven.

Bij jeuk door een huidaandoening is vaak ook een gerichte behandeling nodig. Denk aan ontstekingsremmende zalven bij eczeem of een specifieke behandeling bij schurft.

Helpen antihistaminica tegen jeuk?

Antihistaminica verminderen de werking van histamine, een stof die onder andere betrokken is bij galbulten en bepaalde allergische reacties. Bij deze vormen van jeuk kunnen antihistaminica effectief zijn.
Niet iedere vorm van jeuk wordt echter door histamine veroorzaakt. Bij bijvoorbeeld jeuk door een droge huid, sommige zenuwaandoeningen of bepaalde interne ziekten helpen antihistaminica vaak onvoldoende.
Gebruik medicatie daarom bij voorkeur op basis van de vermoedelijke oorzaak en overleg bij aanhoudende klachten met uw arts.

Hoe wordt de oorzaak van langdurige jeuk onderzocht?

Een onderzoek naar jeuk begint met een uitgebreide anamnese en beoordeling van de huid.
De arts kijkt onder andere naar de duur van de klachten, de plekken waar de jeuk voorkomt, eventuele huidafwijkingen en factoren die de jeuk uitlokken of verergeren.
Ook het gebruik van geneesmiddelen, verzorgingsproducten, bestaande aandoeningen en andere lichamelijke klachten kunnen belangrijk zijn.
Bij chronische jeuk zonder duidelijke primaire huidafwijkingen kan de huisarts bloedonderzoek overwegen. Daarbij kunnen bijvoorbeeld bloedbeeld, ijzervoorraad, leverfunctie, nierfunctie, schildklierfunctie en bloedsuiker worden onderzocht.

Niet iedereen met jeuk heeft bloedonderzoek of allergietesten nodig. Het onderzoek wordt afgestemd op het klachtenpatroon en de bevindingen van de arts.

Wanneer moet u met jeuk naar de huisarts?

Neem contact op met uw huisarts wanneer:

• de jeuk aanhoudt of steeds terugkomt;
• de jeuk zo hevig is dat u slecht slaapt of dagelijks beperkt wordt;
• u uitgebreide jeuk heeft zonder duidelijke oorzaak;
• er huidafwijkingen ontstaan die niet verbeteren;
• de jeuk samengaat met andere klachten, zoals koorts, nachtzweten, onbedoeld gewichtsverlies of geelzucht;
• u denkt dat een geneesmiddel de klachten veroorzaakt.

Bent u zwanger en krijgt u hevige jeuk, vooral aan uw handpalmen of voetzolen? Neem dan dezelfde dag contact op met uw verloskundige of arts.

Bij plotselinge jeuk in combinatie met benauwdheid, zwelling van de tong of keel, flauwvallen of andere tekenen van een ernstige allergische reactie is direct spoedhulp nodig. Bel bij een levensbedreigende reactie 112.

Wanneer kan Allergie Centra Nederland helpen bij jeuk?

Bij Allergie Centra Nederland richten wij ons op het onderzoeken van allergische aandoeningen. Wanneer jeuk samengaat met terugkerend eczeem of een herkenbaar klachtenpatroon na contact met bepaalde stoffen, kunnen wij beoordelen of allergieonderzoek zinvol is.
Bij verdenking op contactallergie kunnen we plakproeven uitvoeren. Hierbij onderzoeken we of de huid allergisch reageert op bijvoorbeeld parfumstoffen, conserveermiddelen, metalen, cosmetica of andere relevante stoffen.
Wanneer klachten passen bij een directe allergische reactie, kan in bepaalde situaties een huidpriktest worden overwogen.

Bij jeuk zonder duidelijke aanwijzingen voor allergie is doorgaans eerst beoordeling door de huisarts aangewezen. Wij verrichten geen uitgebreid internistisch onderzoek naar alle mogelijke oorzaken van jeuk.