Wat is bouwvakkerseczeem?
Bouwvakkerseczeem is een praktische verzamelterm voor eczeem dat door huidbelasting tijdens bouwwerkzaamheden ontstaat of verergert. Het is geen afzonderlijke allergie en ook niet automatisch een cementallergie. De handen zijn het vaakst aangedaan, maar klachten kunnen ook op de polsen, onderarmen, het gezicht of de voeten voorkomen. Meer algemene informatie vindt u op onze pagina over handeczeem.
Irritatief contacteczeem
Bij irritatief contacteczeem wordt de huidbarrière rechtstreeks beschadigd. Dat kan geleidelijk gebeuren door herhaald contact met water, nat cement, stof, schurende materialen, reinigingsmiddelen, oplosmiddelen, kou, droge lucht en wrijving. Ook zweten en langdurige afsluiting onder handschoenen belasten de huid.
Meestal stapelen kleine beschadigingen zich op totdat de huid onvoldoende tijd krijgt om te herstellen. Een eenmalige sterke blootstelling, bijvoorbeeld aan nat cement of een agressief reinigingsmiddel, kan echter ook snel ernstige huidbeschadiging geven. Het afweersysteem hoeft hiervoor niet eerst allergisch te zijn geworden.
Allergisch contacteczeem
Allergisch contacteczeem is een vertraagde type IV-contactallergie. Het afweersysteem is dan gevoelig geworden voor een specifieke stof. Dit heet sensibilisatie. Na nieuw contact ontstaat de huidreactie meestal pas uren tot dagen later.
Niet iedereen die met dezelfde stof werkt, wordt allergisch. Na sensibilisatie kan soms een kleine hoeveelheid al voldoende zijn om eczeem uit te lokken. Een positieve plakproef toont aan dat het afweersysteem de teststof herkent, maar bewijst niet automatisch dat die stof het actuele eczeem veroorzaakt. De blootstelling en klinische relevantie moeten altijd worden beoordeeld. Lees meer over het mechanisme van een vertraagde contactallergie.
Atopische aanleg en een kwetsbare huidbarrière
Mensen met atopisch eczeem of eerder handeczeem hebben vaak een kwetsbaardere huidbarrière. Daardoor kan huidbelastend werk eerder tot irritatief eczeem leiden of bestaand eczeem verergeren. Atopische aanleg betekent niet automatisch dat iemand sneller een type IV-contactallergie ontwikkelt. Irritatie, atopisch eczeem en contactallergie kunnen wel naast elkaar bestaan.
Welke klachten passen bij bouwvakkerseczeem?
Mogelijke klachten zijn:
- jeuk;
- roodheid of bij een donkere huid een donkerdere, paarsige of minder opvallende verkleuring;
- droogheid en schilfering;
- bultjes, kleine blaasjes of nattende plekken;
- zwelling en korstjes;
- een verdikte huid;
- pijnlijke kloofjes of bloedende scheurtjes;
- een branderig of pijnlijk gevoel.
De klachten kunnen voorkomen op de vingertoppen, tussen de vingers, op de handpalmen, handruggen, polsen en onderarmen. Eczeem op het gezicht of de oogleden kan ontstaan door overdracht via de handen, spatten, stof of blootstelling via de lucht. Nat cement dat in schoenen of kleding terechtkomt, kan ook klachten aan de voeten en onderbenen veroorzaken.
Bij acuut eczeem staan roodheid, zwelling, blaasjes en nattende plekken vaker op de voorgrond. Chronisch eczeem is meestal droger, dikker en gebarsten. Het huidbeeld maakt op zichzelf geen betrouwbaar onderscheid tussen irritatief en allergisch contacteczeem. Een vertraagde allergische reactie ontstaat niet direct. Irritatief eczeem kan zowel snel als geleidelijk ontstaan.
Wanneer wijzen de klachten op een relatie met het werk?
Een werkrelatie wordt waarschijnlijker wanneer klachten verergeren tijdens bepaalde taken, verminderen op vrije dagen of tijdens een langere afwezigheid en terugkeren na hervatting. Ook de plaats van het eczeem, gebruikte handschoenen en contact met cement, coatings, lijm, kit, verf, reinigingsmiddelen of gereedschap geven aanwijzingen.
Verbetering buiten het werk ondersteunt de verdenking, maar het ontbreken daarvan sluit een werkrelatie niet uit. Chronisch eczeem kan nog weken aanwezig blijven nadat de blootstelling is verminderd. Ook huidbelasting thuis, hobby’s, eerdere beroepen en bestaande huidaandoeningen moeten worden meegewogen.
Een werkdagboek kan helpen. Noteer per dag:
- de werkzaamheden en gebruikte producten;
- het soort handschoenen en de draagtijd;
- wanneer het eczeem verergert;
- vrije dagen en veranderingen in de klachten;
- foto’s van de huid tijdens actieve klachten.
Meer informatie over huidklachten die door werk ontstaan of verergeren vindt u bij beroepsallergie. Kapperseczeem is een ander voorbeeld van werkgerelateerd handeczeem, maar kent andere blootstellingsbronnen.
Welke stoffen en omstandigheden kunnen bouwvakkerseczeem veroorzaken?
Een bouwproduct kan de huid irriteren, een contactallergeen bevatten of beide doen. Een lange lijst mogelijke stoffen vormt daarom geen diagnose. De beoordeling en testkeuze moeten aansluiten op uw concrete werkzaamheden, producten en veiligheidsinformatiebladen.
Irriterende factoren in de bouw
Belangrijke irriterende factoren zijn nat cement, mortel en beton, kalkhoudende en sterk alkalische materialen, water en nat werk, stof, zand, glas- en steenwol, schurende deeltjes, oliën, vetten, oplosmiddelen, ontvetters, brandstoffen en reinigingsmiddelen. Wrijving, kleine wondjes, koude, wind, droge lucht en vocht onder handschoenen kunnen de huidbarrière verder beschadigen.
Oplosmiddelen zijn vooral relevante irriterende stoffen. Sommige kunnen bovendien via de huid worden opgenomen. Zij worden niet simpelweg als één groep allergenen met een plakproef onderzocht.
Chromaat in cement
Met “allergie voor cement” wordt vaak een contactallergie voor chromaat in cement bedoeld. Chromaat is een chroom(VI)-verbinding, ook wel chroom-6 genoemd. Cement als geheel is echter geen enkel allergeen. Nat cement kan ook zonder allergie sterk irriteren en bijtende huidbeschadiging veroorzaken.
De Europese REACH-regelgeving bepaalt dat cement en cementhoudende mengsels bij hydratatie niet meer dan 2 mg/kg, oftewel 0,0002 procent, oplosbaar chroom(VI) van het totale droge cementgewicht mogen bevatten wanneer ze op de markt worden gebracht of gebruikt. Vaak wordt een reductiemiddel toegevoegd. De werking daarvan is beperkt in tijd en afhankelijk van de juiste opslag. Daarom zijn de verpakkingsdatum, bewaarcondities en aangegeven houdbaarheid relevant. De beperking heeft het risico verkleind, maar chromaatallergie niet volledig laten verdwijnen.
Epoxyharsen, harders en reactieve verdunners
Epoxyproducten worden gebruikt in onder andere tweecomponentenlijmen, vloercoatings, reparatiemortels, primers, verven, voeg- en afdichtingsproducten en betonreparatiesystemen. Vooral niet-uitgeharde componenten zijn relevant. Niet alleen de basishars, maar ook harders, aminen en reactieve verdunners kunnen de huid irriteren of een contactallergie veroorzaken.
Volledig uitgehard materiaal geeft doorgaans minder blootstelling aan reactieve bestanddelen. Bij onvoldoende uitharding blijft die blootstelling mogelijk. Schuurstof kan de huid daarnaast irriteren.
Acrylaten en methacrylaten
Acrylaten en methacrylaten kunnen voorkomen in lijmen, kitten, coatings, injectieharsen en andere kunstharsproducten. Vooral niet-uitgeharde bestanddelen kunnen sensibiliseren. De exacte samenstelling verschilt sterk per product. De productnaam alleen is daarom onvoldoende om te bepalen welke stoffen moeten worden getest.
Conserveermiddelen in verf, lijm en kit
Watergedragen verf, lijm, kit en andere bouwproducten kunnen conserveermiddelen bevatten. Voorbeelden zijn methylisothiazolinone, methylchloroisothiazolinone, benzisothiazolinone en octylisothiazolinone. Niet ieder product bevat deze stoffen. Etiketten, technische productinformatie en veiligheidsinformatiebladen moeten per product worden beoordeeld.
Bij sommige isothiazolinonen kan ook blootstelling via de lucht relevant zijn, bijvoorbeeld tijdens of kort na schilderwerk.
Rubberhulpstoffen in werkhandschoenen
Handschoenen kunnen klachten verminderen, maar ook eczeem veroorzaken of verergeren. Warmte, zweet en afsluiting geven irritatie. Daarnaast kan een vertraagde contactallergie ontstaan voor rubberversnellers, zoals thiuramen, dithiocarbamaten of carbamaten en mercaptobenzothiazoolverbindingen.
Dit verschilt van een directe latexallergie, waarbij klachten zoals contactgalbulten, zwelling, neus- of oogklachten en soms benauwdheid snel kunnen ontstaan door eiwitten in natuurlijke rubberlatex.
Andere mogelijke contactallergenen
Afhankelijk van het werk kunnen ook kobalt, nikkel en andere metalen, colofonium, formaldehyde en formaldehydeharsen, isocyanaten, polyurethaanbestanddelen, houtsoorten, houtbestanddelen en overige harsen, harders, verf- of lijmbestanddelen relevant zijn.
Lees meer over contactallergie voor metalen en nikkelallergie.
Nat cement kan ook brandwonden veroorzaken
Langdurig contact met nat cement kan een chemische brandwond veroorzaken. Wanneer cement in handschoenen, schoenen of kleding blijft zitten, kan de beschadiging diep worden en aanvankelijk relatief weinig pijn geven.
Stop de blootstelling direct. Verwijder verontreinigde kleding en spoel de huid volgens de veiligheidsinstructies van het product met veel schoon water. Zoek medische hulp bij pijn, blaren, een wit-grijze huid, diepe of uitgebreide beschadiging en altijd bij oogcontact. Een cementbrandwond is iets anders dan chronisch bouwvakkerseczeem.
Hoe wordt onderzocht waardoor het eczeem ontstaat?
Klachten, werkzaamheden en blootstelling beoordelen
De arts beoordeelt het huidbeeld, de plaats en het tijdsverloop van het eczeem. Ook specifieke taken, producten, materialen, handschoenen, andere persoonlijke beschermingsmiddelen, bestaande huidaandoeningen, eerdere beroepen, hobby’s en eerdere testuitslagen worden besproken.
Verzamel vooraf productnamen, duidelijke foto’s van etiketten, technische productinformatie en actuele veiligheidsinformatiebladen. Neem geen open zakken cement, lekkende verpakkingen of gevaarlijke chemicaliën mee. Eigen werkmaterialen mogen alleen na overleg worden aangeleverd of getest.
Plakproef bij mogelijke contactallergie
Een plakproef is de aangewezen test voor een vertraagde type IV-contactallergie. De testkeuze wordt afgestemd op uw beroep, werkzaamheden en producten.
Naast een routinereeks kunnen, wanneer dit medisch zinvol is, aanvullende allergenen worden gekozen uit onder meer:
- metalen en chromaten;
- epoxybestanddelen;
- acrylaten en methacrylaten;
- conserveermiddelen;
- rubberhulpstoffen;
- andere werkgerelateerde reeksen.
Er bestaat geen test waarmee alle bouwmaterialen of alle mogelijke oorzaken worden onderzocht.
Bij Allergie Centra Nederland worden de teststoffen en pleisters op maandag aangebracht. Op woensdag worden ze verwijderd en voor het eerst beoordeeld. Op donderdag volgt de eindbeoordeling en bespreking van de uitslag. Soms is een aanvullende aflezing op dag 7 nodig. Bekijk de aparte pagina over de plakproef voor de volledige voorbereidingsinstructies.
Kunnen eigen bouwproducten worden getest?
Soms kan een eigen product aanvullende informatie geven. Dit is alleen verantwoord wanneer de samenstelling en veiligheidsinformatie beschikbaar zijn, het materiaal veilig en geschikt kan worden voorbereid en de arts bepaalt dat testen medisch zinvol is. Waar mogelijk worden ook gestandaardiseerde allergenen getest.
Ruw cement, oplosmiddelen en niet-uitgeharde epoxy, lijm, verf of kit mogen niet zonder beoordeling rechtstreeks op de huid worden getest. Voer zelf geen huidtest met een bouwproduct uit.
Wat betekent een positieve plaktest?
Een positieve uitslag toont sensibilisatie voor de teststof aan. De arts beoordeelt daarna of u werkelijk wordt blootgesteld, of de plaats en het tijdsverloop van het eczeem passen en of gerichte vermijding verbetering geeft.
Een positieve uitslag verklaart niet automatisch alle huidklachten.
Wat toont een plakproef niet aan?
Een plakproef toont geen irritatief contacteczeem aan. Een negatieve uitslag sluit werkgerelateerd eczeem niet uit, omdat niet iedere stof veilig of betrouwbaar kan worden getest.
Een priktest of specifiek IgE-bloedonderzoek is niet de juiste test voor gewone vertraagde contactallergie. Luchtwegklachten door bijvoorbeeld isocyanaten of houtstof vragen om een andere beoordeling via de bedrijfsarts, huisarts of een specialist op het gebied van luchtwegen.
