Voedselallergie en etiketten: wat verandert er per 1 januari 2024?

Voor iedereen met een voedselallergie kan boodschappen doen spannend zijn. Een klein foutje of onduidelijk etiket kan immers grote gevolgen hebben. Tot nu toe stonden er vaak waarschuwingen op producten als “kan sporen bevatten van…”, maar het was nooit duidelijk of dat echt een risico betekende of dat de fabrikant zich vooral wilde indekken. Per 1 januari 2024 is dit veranderd. Nederland heeft een nieuw allergenenbeleid ingevoerd dat etiketten betrouwbaarder en duidelijker moet maken. Voor consumenten betekent dit meer zekerheid en keuzevrijheid, en voor producenten duidelijke regels wanneer ze wél of juist géén waarschuwing mogen gebruiken. In deze blog leggen we uit waarom dit beleid nodig was, wat er precies veranderd is en wat dit betekent in de praktijk, zodat u straks met meer vertrouwen uw boodschappen kunt doen.

Waarom een nieuw allergenenbeleid?

De oude situatie

Tot nu toe moesten fabrikanten volgens Europese regels 14 veelvoorkomende allergenen altijd duidelijk vermelden als ingrediënt op het etiket, bijvoorbeeld glutenbevattende granen, melk, ei, pinda, noten en soja. Deze moesten in de ingrediëntenlijst extra opvallen, vaak vetgedrukt.
Voor kruisbesmetting (wanneer een allergeen onbedoeld in een product terechtkomt, bijvoorbeeld via dezelfde productielijn) golden echter geen duidelijke regels. Fabrikanten zetten vaak vrijwillig waarschuwingen als “kan sporen bevatten van…”, maar niemand wist precies wanneer dat terecht was. Voor consumenten was dit verwarrend: betekende zo’n waarschuwing dat er écht risico was, of stond het er alleen voor de zekerheid?

De problemen

In 2016 probeerde de NVWA dit te verbeteren met voorlopige drempelwaarden: kleine hoeveelheden allergeen zouden niet meteen tot een terugroepactie leiden. Maar deze waarden waren zo streng dat veel producten onnodig geblokkeerd werden. Daarbij gold een vreemd principe: als de drempel werd overschreden, mócht een fabrikant geen waarschuwing gebruiken, maar moest het product meteen uit de schappen verdwijnen. Dat zorgde voor frustratie en leidde in 2022 zelfs tot een rechtszaak. De rechter oordeelde dat producten met een ‘may contain’ (PAL) waarschuwing niet zomaar verboden konden worden, mede omdat patiëntenorganisaties aangaven wél waarde te hechten aan zo’n waarschuwing.

Tijd voor verandering

Zowel patiënten als fabrikanten riepen al langer om duidelijkere regels. Voor patiënten omdat ze door de overvloed aan waarschuwingen niet meer wisten welke ze serieus moesten nemen. Voor fabrikanten omdat ze zich genoodzaakt voelden overal “kan sporen bevatten” op te zetten, ook als het risico in de praktijk nihil was. Dat beperkte onnodig de keuzevrijheid van mensen met allergieën en maakte het dieet vaak lastiger dan nodig. Het nieuwe beleid moest daarom één ding brengen: helderheid. Wanneer is een waarschuwing écht nodig, en hoe zorgen we dat etiketten weer betrouwbaar zijn?

Wat houdt het nieuwe beleid in?

Per 1 januari 2024 heeft het VWS een nieuwe beleidsregel ingevoerd, officieel genaamd “Beleidsregel allergenenetikettering uit voorzorg”. Deze beleidsregel geeft duidelijke criteria voor allergenenwaarschuwingen op voorverpakte voedselproducten. Bedrijven krijgen een overgangsperiode tot 1 januari 2026 om hun etiketten hieraan aan te passen. Belangrijk: het beleid geldt voor industrieel voorverpakte levensmiddelen; producten verkocht in horeca, catering, op de markt of door kleinschalige ambachtelijke bedrijven vallen hierbuiten. In het kort zijn dit de belangrijkste veranderingen:

• Er zijn nieuwe referentiedosissen (RfD) vastgesteld per allergeen
• Een Precautionary Allergen Labelling (PAL) waarschuwing, zoals “kan bevatten [allergeen]”, mag alleen nog gebruikt worden als er een reëel risico is op aanwezigheid van dat allergeen door onvermijdbare kruisbesmetting.
• Naast de wettelijke beleidsregel is er een uitgebreid Richtlijnendocument opgesteld. Hierin staan praktische richtlijnen om kruisbesmetting te voorkómen tijdens productie.

Wetenschappelijk onderbouwde drempelwaarden

Een belangrijk onderdeel van het nieuwe beleid is het werken met referentiedoses (RfD’s). Dat zijn grenswaarden per allergeen: hoeveel milligram van een bepaald allergeen iemand maximaal binnenkrijgt zonder dat de meeste mensen daar last van hebben.
Deze grenswaarden zijn gebaseerd op het ED₀₅-principe: de hoeveelheid waarbij maximaal 5% van de mensen met die allergie een milde reactie krijgt. Denk aan wat jeuk in de mond of huiduitslag, maar géén levensbedreigende klachten. Voor 95% van de allergische patiënten levert zo’n dosis helemaal geen reactie op.

Nieuwe waarden, meer duidelijkheid

Nederland had eerder extreem lage grenzen, waardoor fabrikanten vaak te streng moesten handelen. Dankzij nieuw onderzoek, onder meer uit grote voedselprovocatietesten, zijn de waarden nu realistischer én internationaal afgestemd.

• Hazelnoot: van 0,011 mg → 3 mg
• Pinda: van 0,015 mg → 2 mg
• Melk: van 0,016 mg → 2 mg

Ook is er meer verfijning: elke nootsoort heeft nu een eigen grens en voor tarwe geldt naast de nieuwe dosis ook nog steeds de bekende glutenvrij norm van maximaal 20 mg gluten per kilo product.

Wat betekent dit?

Voor fabrikanten: ze hebben duidelijke criteria en kunnen met analyses bepalen of een waarschuwing echt nodig is.
Voor consumenten: als er géén waarschuwing op het etiket staat, blijft het product onder de veilige grens en is het dus verantwoord om te eten. Staat er wél een waarschuwing, dan betekent dit dat er mogelijk een hoeveelheid aanwezig is bóven de grens en dat een reactie kan optreden.

Strenge voorwaarden voor waarschuwingsteksten (PAL)

Een PAL-waarschuwing (Precautionary Allergen Labelling), bijvoorbeeld “Kan pinda bevatten”, is niet langer iets wat fabrikanten uit voorzorg zomaar mogen gebruiken. Voortaan geldt: een waarschuwing mag alleen worden geplaatst als er echt een onderbouwd risico is op het onbedoeld meekomen van een allergeen.
Dat risico moet de fabrikant aantonen met een risicobeoordeling. Daarbij wordt bekeken of er ondanks alle voorzorgsmaatregelen toch kans is op kruisbesmetting, en zo ja, hoeveel allergeen er in het ergste geval kan meekomen. Pas wanneer die hoeveelheid boven de vastgestelde grens, de referentiedosis, uitkomt, is een waarschuwing verplicht. Blijft het eronder, dan is een waarschuwing juist verboden. De tijd van “voor de zekerheid maar een waarschuwing op het etiket zetten” is dus voorbij.
Om verwarring te voorkomen zijn ook de teksten zelf vastgelegd. Fabrikanten mogen kiezen uit slechts twee duidelijke formuleringen:

• “Kan [allergeen] bevatten”
• “Niet geschikt voor mensen met een [allergeen]allergie

Andere varianten, zoals “kan sporen bevatten” of “gemaakt in een fabriek waar ook …”, verdwijnen van de etiketten. Veel patiëntenorganisaties zien de eerste formulering als het meest eerlijk: het geeft een reëel risico aan, maar laat de consument zelf bepalen of hij of zij het product nog wil gebruiken.

Voor kleinschalige ambachtelijke producenten, zoals bakkers of traiteurs, geldt een uitzondering. Zij hoeven geen uitgebreide analyses te doen. Als kruisbesmetting in hun situatie redelijkerwijs niet helemaal te voorkomen is, mogen ze tóch een waarschuwing plaatsen. Voor grote fabrikanten geldt deze versoepeling niet: zij moeten de grenswaarden strikt volgen.

Preventie van kruisbesmetting: eerst voorkomen, dan waarschuwen

Een waarschuwing op het etiket is in het nieuwe beleid echt bedoeld als laatste redmiddel. De nadruk ligt nu veel sterker op het voorkomen van kruisbesmetting. Dat betekent dat bedrijven moeten zorgen dat een allergeen niet onbedoeld in een product belandt en pas als dat ondanks alle maatregelen toch kan gebeuren, komt een waarschuwing in beeld. In de praktijk betekent dit dat producenten hun hele proces kritisch moeten bekijken.

Proces & productie

• Grondstoffencontrole: leveranciers en ingrediënten worden kritisch beoordeeld om te voorkomen dat er ongemerkt allergenen in de fabriek terechtkomen.

• Scheiding van productie: producten mét en zonder allergenen mogen niet tegelijkertijd of naast elkaar worden gemaakt. Tijdelijke of fysieke scheiding is noodzakelijk om kruisbesmetting te voorkomen.

• Schoonmaakprocedures: machines, werkbanken en productielijnen worden zorgvuldig gereinigd om resten te verwijderen.

• Testen en valideren: met analyses wordt gecontroleerd of schoonmaakprocedures effectief zijn en er geen sporen van allergenen achterblijven.

• Ontwikkeling van nieuwe producten: al in de ontwerpfase wordt rekening gehouden met allergenen, bijvoorbeeld door risicovolle ingrediënten te vervangen of helemaal weg te laten.

Personeel & organisatie

• Bewustzijn van risico’s: medewerkers moeten begrijpen hoe ernstig een allergische reactie kan zijn en dat een kleine fout grote gevolgen kan hebben.

• Voorkomen van fouten: aandacht voor praktische situaties, zoals het gebruik van gereedschap of keukengerei, om vergissingen te voorkomen.

• Training en scholing: regelmatige bijscholing in allergenenbeheer en voedselveiligheid om kennis actueel te houden.

• Voedselveiligheidscultuur: een gedeelde verantwoordelijkheid binnen het hele bedrijf, met duidelijke afspraken en voorbeeldgedrag van leidinggevenden.

Het uitgangspunt is dus simpel: voorkomen gaat voor waarschuwen. Pas wanneer een producent ondanks alle voorzorgsmaatregelen niet kan uitsluiten dat er tóch meer dan een veilige hoeveelheid allergeen in het product belandt, mag er een waarschuwing op het etiket komen. Dat maakt de waarschuwingen die u straks ziet niet alleen duidelijker, maar ook betrouwbaarder.

Wat betekent dit voor consumenten met allergieën?

Voor mensen met een voedselallergie is het nieuwe beleid vooral goed nieuws. Het maakt etiketten duidelijker en betrouwbaarder, waardoor boodschappen doen met meer vertrouwen kan.
Ziet u geen waarschuwing op een product (en staat het allergeen ook niet als ingrediënt vermeld), dan mag u ervan uitgaan dat eventuele sporen zó laag zijn dat ze in de praktijk veilig zijn voor vrijwel alle allergiepatiënten. Geen nieuws is hier dus écht goed nieuws.
Staat er wél “Kan [allergeen] bevatten” op het etiket, dan betekent dit dat er een reëel risico is dat het product een hoeveelheid bevat boven de veilige grens. Zo’n waarschuwing is dus niet voor de zekerheid toegevoegd, maar moet serieus genomen worden. Een bijkomend voordeel is dat het aanbod van veilige producten groter wordt.

Wanneer merkt u dit in de winkel?

Het beleid is al ingegaan in januari 2024, maar bedrijven hebben tot 1 januari 2026 de tijd om hun etiketten aan te passen. Tot die tijd kunt u dus nog oude etiketten tegenkomen. Vanaf 2026 zouden alle etiketten aan de nieuwe regels moeten voldoen.

Bronnen

• Allergenen Consultancy. (2023, 20 december). Nederlands allergenenbeleid aangepast en nieuwe referentiedosissen. Allergenen Consultancy. https://www.allergenenconsultancy.nl/nieuws/nederlands-allergenenbeleid-aangepast-en-nieuwe-referentiedosissen?srsltid=AfmBOorbfWn9y0XNjQgW2Lk1swALigLBoCOIrqEqM_NjAHdmiN_iQZAf#:~:text=beleid%20is%20vastgesteld%20door%20het,nieuwe%20waarden%20komen%20te%20vervallen
• Voeding Nu. (2024, 10 december). Standpunt Voedingscentrum | Minder verwarring met nieuw allergenenbeleid. https://voedingnu.nl/artikelen/standpunt-voedingscentrum-minder-verwarring-met-nieuw-allergenenbeleid#:~:text=Er%20is%20al%20wel%20een,per%20se%20het%20geval%20is
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2025, 25 april). Besluit van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 15 april 2025, kenmerk 4082034-1080983-WJZ, houdende de vaststelling van beleidsregels inzake kruisbesmetting met allergenen en etikettering uit voorzorg (Beleidsregel allergenenetikettering uit voorzorg). overheid.nl. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2025-14337.html#:~:text=deze%20verordening%20is%20niet%20vereist,keuze%20van%20een%20bepaalde%20drempelwaarde
• Blom, W. M., Westerhout, J., Le, T., Taylor, S. L., Baumert, J. L., & Houben, G. F. (2025). Symptoms at population Eliciting Doses ≤ED05 for 11 priority allergenic foods are mild to moderate. Food And Chemical Toxicology, 197, 115250. https://doi.org/10.1016/j.fct.2025.115250