Contact
Nieuws

Perianaal eczeem door een allergie? Zo kom je erachter wat de oorzaak is

Perianaal eczeem is een jeukende, ontstoken huiduitslag rondom de anus, oftewel de huid tussen de billen. Deze aandoening kan erg vervelend zijn en komt vaker voor dan veel mensen denken....
Jamy van den Brink

Perianaal eczeem

Perianaal eczeem is een jeukende, ontstoken huiduitslag rondom de anus, oftewel de huid tussen de billen. Deze aandoening kan erg vervelend zijn en komt vaker voor dan veel mensen denken. In dit gebied kunnen verschillende vormen van eczeem ontstaan. Zo is er irritatief eczeem, dat wordt veroorzaakt door contact met bijtende of schurende stoffen, zoals zeep of ontlasting. Daarnaast bestaat er atopisch eczeem, dat onderdeel is van een erfelijke aanleg waarbij mensen vaak ook last hebben van hooikoorts of astma. Tot slot is er allergisch contacteczeem, waarbij de huid reageert op een stof waarvoor iemand allergisch is geworden.
Bij perianaal allergisch eczeem raakt de huid rond de anus ontstoken doordat het afweersysteem overgevoelig reageert op een bepaalde stof, ook wel een allergeen genoemd. Die reactie zorgt voor roodheid, jeuk en irritatie, wat het dagelijks leven flink kan beïnvloeden. In dit artikel leggen we uit wat perianaal allergisch eczeem precies is, welke klachten het kan veroorzaken, welke stoffen of producten het kunnen uitlokken, hoe artsen met een plaktest de oorzaak kunnen achterhalen en welke behandelingen en maatregelen helpen om de huid te laten herstellen en nieuwe klachten te voorkomen.

Wat is allergisch eczeem rond de anus?

Allergisch eczeem, ook wel allergische contactdermatitis genoemd, is een vorm van een huidontsteking die ontstaat door een vertraagde allergische reactie van het afweersysteem. Het werkt anders dan bij bijvoorbeeld hooikoorts of een voedselallergie. Eerst moet de huid in aanraking komen met een bepaalde stof, een zogenoemd allergeen, waarna het lichaam er gevoelig voor wordt. Dit proces heet sensibilisatie. Pas wanneer de huid opnieuw met diezelfde stof in contact komt, herkent het afweersysteem de stof en ontstaat er na één tot twee dagen een ontstekingsreactie. Dit wordt een type IV-allergie genoemd, oftewel een vertraagde contactallergie.

Een allergisch eczeem in dit gebied uit zich vaak als een rode, geïrriteerde huid die wat gezwollen kan zijn. Soms verschijnen er kleine bultjes of blaasjes die kunnen gaan lekken, waardoor de huid vochtig en week wordt. De klachten gaan meestal gepaard met hevige jeuk, ook wel pruritus ani genoemd en soms met een branderig of stekend gevoel. Door te krabben ontstaan er gemakkelijk kleine wondjes of kloofjes, wat het risico op infecties verhoogt. Veel mensen merken dat de jeuk ’s nachts erger wordt of vooral optreedt na de stoelgang, omdat contact met ontlasting de al gevoelige huid verder irriteert. De klachten kunnen het dagelijks leven flink verstoren: zitten kan pijnlijk zijn en de voortdurende jeuk zorgt vaak voor schaamte of ongemak.

De huid rond de anus is bijzonder kwetsbaar. De huid daar is dun, gevoelig en wordt blootgesteld aan wrijving, warmte en vocht. Hierdoor kan de natuurlijke huidbarrière gemakkelijk worden aangetast, bijvoorbeeld door zweten, strakke kleding, slechte ventilatie of bij incontinentie. Wanneer die beschermlaag verzwakt is, kunnen irriterende stoffen en allergenen makkelijker binnendringen. Bovendien herstelt beschadigde huid in dit gebied trager, waardoor een vicieuze cirkel van jeuk en krabben kan ontstaan. Om die reden is het belangrijk om de huid rond de anus met extra zorg te behandelen en te beschermen, zeker als er al klachten zijn.

Oorzaken en triggers van perianaal allergisch eczeem

  • Vochtige toiletdoekjes (billendoekjes): vochtige toiletdoekjes zijn populair omdat ze fris en schoon aanvoelen. Toch kunnen ze bij sommige mensen juist huidproblemen veroorzaken. In deze doekjes zitten vaak conserveringsmiddelen. Een veelgebruikt conserveringsmiddel is methylisothiazolinon (afgekort MI) of methylchloroisothiazolinon (MCI). Deze stoffen houden de doekjes langer houdbaar, maar staan er ook om bekend dat ze allergische reacties op de huid kunnen veroorzaken. Uit onderzoeken blijkt dat een allergie voor MI of MCI één van de meest voorkomende oorzaken is van eczeem rond de anus. Mensen krijgen dan jeuk, roodheid of een branderig gevoel nadat ze een tijdlang vochtige doekjes hebben gebruikt bij het toiletbezoek. Soms verdwijnt het pas als ze stoppen met die doekjes. Ook de parfumstoffen die vaak in deze doekjes zitten, kunnen bijdragen aan de klachten. Interessant weetje: wist je dat het gebruik van vochtig toiletpapier een relatief nieuwe bron van allergisch eczeem is? Pas sinds de laatste decennia, met de opkomst van intensief gebruik van vochtige doekjes bij volwassenen, zien dermatologen een toename in contactallergieën door de conserveermiddelen daarin. Wat bedoeld was als hygiënisch gemak, kan dus bij sommigen uitdraaien op een allergische huidreactie.

  • Zalven bij aambeien: veel mensen die last hebben van aambeien gebruiken zetpillen of crèmes om de pijn en jeuk te verminderen. Deze middelen zijn vaak zonder recept verkrijgbaar bij de apotheek of drogist. In veel van deze producten zitten plaatselijke verdovingsmiddelen, zoals benzocaïne of lidocaïne. Die stoffen zorgen ervoor dat het gebied tijdelijk minder gevoelig is, waardoor de pijn afneemt. Toch kan dit soms een averechts effect hebben. Sommige mensen ontwikkelen namelijk een contactallergie voor één van deze verdovingsmiddelen. Zo kan een zalf die bedoeld is om verlichting te geven, juist meer klachten veroorzaken bij herhaald gebruik. Interessant weetje: aambeienzalfjes bevatten vroeger vaak perubalsem, een natuurlijke hars met een sterke geur. Deze stof wordt vaak gebruikt als parfumgrondstof, maar is ook een bekende veroorzaker van allergische reacties. Om deze reden is deze stof nu verboden in aambeienzalven binnen de Europese unie.

  • Incontinentiemateriaal en maandverband: bij het gebruik van incontinentiemateriaal of maandverband komt de huid langdurig in contact met absorberend materiaal. De huid kan hierdoor warm en vochtig worden en krijgt weinig lucht. Dit maakt de huid kwetsbaarder voor irritatie en een allergie. Sommige mensen ontwikkelen een contactallergie voor stoffen die in deze producten zitten. Denk bijvoorbeeld aan colofonium of aan acrylaten. Ook geurstoffen die aan maandverband of incontinentiemateriaal worden toegevoegd om een frisse geur te geven, kunnen bij gevoelige mensen een allergische reactie veroorzaken. Het gevolg kan zijn dat de huid op de plekken waar het materiaal de huid raakt, zoals rond de anus, liezen of billen, rood, schilferig en jeukend wordt. Soms blijft het eczeem zelfs aanhouden zolang deze producten worden gebruikt. In zulke gevallen helpt het vaak om over te stappen op ongeparfumeerde en ademende producten die de huid minder afsluiten.

  • Geparfumeerd toiletpapier en zeep: parfumstoffen zijn een van de meest voorkomende oorzaken van allergische huidreacties. Ze zitten in veel producten die we dagelijks gebruiken, zoals luxe toiletpapier, vochtige doekjes, intieme sprays, geparfumeerde zeep en badschuim. Ook rond de anus kan dit problemen geven. Veel mensen merken pas dat parfum de boosdoener is wanneer ze tijdelijk overstappen op ongeparfumeerde producten. De klachten nemen dan meestal snel af, wat een duidelijk teken is dat parfum de huid heeft geprikkeld. Daarom is het bij gevoelige huid altijd verstandig om producten zonder geurstoffen te gebruiken.

  • Wasmiddel en wasverzachter: kleding die direct op de huid zit, zoals ondergoed, kan kleine resten van wasmiddel of wasverzachter bevatten. In deze producten zitten vaak parfums en conserveringsmiddelen die de was fris laten ruiken en schoon maken, maar die bij sommige mensen een allergische huidreactie kunnen veroorzaken. De huid rond de anus is extra gevoelig omdat ondergoed daar vaak strak zit en er makkelijk zweet en wrijving optreden. Om dit te voorkomen is het verstandig om ongeparfumeerd en hypoallergeen wasmiddel te gebruiken. Spoel kleding ook altijd goed uit, zodat er zo min mogelijk resten van het wasmiddel in de stof achterblijven.

  • Topische medicijnen (zalven/crèmes): veel mensen gebruiken zalven of crèmes om klachten rond de anus te verlichten, bijvoorbeeld bij jeuk, kloofjes of irritatie. Toch kunnen juist deze producten soms het probleem verergeren. Dat komt doordat ze stoffen kunnen bevatten waarvoor iemand allergisch is. Een bekend voorbeeld zijn antibiotische zalven, zoals neomycine- of bacitracinezalf, die vaak worden gebruikt bij kleine wondjes of kloofjes. Zelfs natuurlijke producten zijn niet altijd onschuldig. Stoffen zoals kamille worden vaak als verzachtend gezien, maar kunnen bij sommige mensen juist een contactallergie uitlokken. Iemand kan ook allergisch worden voor bijvoorbeeld een conserveermiddel, geurstof of wolvet. Het is daarom belangrijk alert te zijn als de huidklachten juist erger lijken te worden na het smeren. In dat geval is het verstandig te stoppen met het product en advies te vragen aan een arts of huidtherapeut.

  • Condooms en glijmiddelen: de huid rond de geslachtsdelen en anus is erg gevoelig en kan soms reageren op materialen of stoffen die tijdens seksueel contact worden gebruikt. Een veelvoorkomende boosdoener is latex, het materiaal waarvan de meeste condooms zijn gemaakt. Latex is een natuurlijke rubberstof, maar sommige mensen zijn er allergisch voor. Ook is het mogelijk om een reactie te krijgen op de rubberaccelatoren. Iemand met een latexallergie kan niet alleen klachten krijgen van rubberen handschoenen, maar ook van latexcondooms. Als je merkt dat je steeds na het gebruik van een condoom of glijmiddel irritatie of eczeem krijgt, is het belangrijk om dit te bespreken met een arts. Er bestaan namelijk latexvrije condooms.

  • Kleding en materialen: niet alleen wasmiddelen kunnen huidreacties veroorzaken, ook de materialen van kleding zelf kunnen een rol spelen. Sommige mensen zijn allergisch voor kleurstoffen die in textiel worden gebruikt, of voor rubberbestanddelen in elastiek, bijvoorbeeld in de tailleband van ondergoed. Dit kan leiden tot roodheid, jeuk of schilfering op de plekken waar het materiaal de huid raakt. Daarnaast kan ook metaalallergie, vooral voor nikkel, klachten geven. Dat komt bijvoorbeeld voor bij mensen die vaak strakke broeken dragen met een metalen knoop of rits die op de huid drukt. Meestal zitten die plekken wat hoger, zoals op de buik of lies, maar de irritatie kan zich soms uitbreiden naar de billen. In zeldzame gevallen kan zelfs het zitten op een leren stoel of fietszadel klachten veroorzaken. In leer worden bepaalde looistoffen gebruikt die bij gevoelige personen een allergische reactie kunnen opwekken. Hoewel deze oorzaken minder vaak voorkomen, is het belangrijk om breed te denken bij onverklaard eczeem. Soms ligt de oplossing in iets eenvoudigs, zoals het dragen van ademende kleding van katoen, het vermijden van strakke broeken of het vervangen van een elastische band of leren zadel.

  • Kruiden: Bij jeuk of eczeem rond de anus denken veel mensen meteen aan voeding. Dat is logisch, want bepaalde voedingsmiddelen kunnen de huid in dat gebied extra prikkelen. Meestal komt dat niet door een echte allergie, maar doordat de ontlasting zuurder of dunner wordt. Hierdoor raakt de huid sneller geïrriteerd. Pittig eten, chilipepers, kerrie, citrusvruchten, koffie of alcohol kunnen dit effect versterken. De huid reageert dan wel, maar het afweersysteem is daar niet direct bij betrokken. Zo’n reactie noemen we een irritatieve reactie.
    Echte voedselallergieën, zoals bij pinda of melk, veroorzaken meestal klachten in het hele lichaam. Denk aan galbulten, zwellingen, misselijkheid of benauwdheid. Alleen plaatselijke jeuk of roodheid rond de anus past daar dus meestal niet bij. Toch kan voeding in zeldzame gevallen wél een rol spelen bij het verergeren van eczeem. Er bestaat namelijk een bijzonder verschijnsel dat systemische contactdermatitis heet. Dit treedt op bij mensen die al allergisch zijn voor een bepaalde stof op de huid, bijvoorbeeld voor een geurstof in cosmetica. Wanneer diezelfde stof of een vergelijkbare stof later via het eten of drinken in het lichaam terechtkomt, herkent het afweersysteem deze opnieuw. De huidontsteking laait dan als het ware van binnenuit op. Een goed voorbeeld is een allergie voor perubalsem, een natuurlijke hars die veel wordt gebruikt in parfums en zalven. Stoffen die lijken op Perubalsem komen ook voor in kruidenmixen, cola, chocolade, koffie en sommige specerijen. Bij iemand met een perubalsem-allergie kan het eten of drinken van zulke producten opnieuw eczeemklachten rond de anus veroorzaken, omdat de stoffen via de ontlasting weer in contact komen met de gevoelige huid. Ook andere stoffen, zoals nikkel, bepaalde medicijnen en geur- of smaakstoffen, kunnen op deze manier eczeem verergeren.
    Daarnaast kunnen kruiden en specerijen zelf ook een rol spelen. Ze geven smaak aan ons eten, maar kunnen in zeldzame gevallen een allergische reactie uitlokken. Uit onderzoek bij mensen met langdurige jeuk of eczeem rond de anus of geslachtsdelen blijkt dat een deel van hen allergisch is voor specifieke kruiden. Bij Allergie Centra Nederland wordt daarom ook een plaktest gedaan met verschillende kruiden en specerijen. Kleine hoeveelheden van deze kruiden worden in vaseline op de huid aangebracht en na een paar dagen wordt gekeken of er een reactie optreedt. Denk hierbij aan basilicum, bieslook, munt, kaneel, kurkuma, kerrie, ui, knoflook, enz. Als blijkt dat iemand allergisch is voor een van deze stoffen, wordt aangeraden om dat kruid te vermijden.
    Opvallend is dat mensen met een kruidenallergie vaak ook gevoelig zijn voor parfumstoffen. Dat is niet zo vreemd, want veel kruiden bevatten dezelfde geurstoffen als parfums. Zo komt eugenol voor in kruidnagel en basilicum, en cinnamaldehyde in kaneel. Hoewel een allergie voor kruiden zeldzaam is, kan dit bij sommige mensen de sleutel zijn tot het oplossen van hardnekkig eczeem.

Test om de allergie op te sporen

Het herkennen van perianaal allergisch eczeem begint vaak bij de typische klachten: jeuk, roodheid, een branderig gevoel of kloofjes rond de anus. Vooral als eenvoudige maatregelen, zoals het gebruik van milde zeep of zalf, niet helpen, is het belangrijk om verder te kijken. De arts zal eerst andere oorzaken uitsluiten. Soms ligt de oorzaak bijvoorbeeld bij een infectie: bij kinderen kan dit een streptokokkenbacterie of wormpjes zijn, en bij volwassenen soms een schimmelinfectie. Zulke oorzaken vragen een andere behandeling. Ook aandoeningen als psoriasis, lichen sclerosus of aambeien kunnen in dat gebied eczeemachtige klachten veroorzaken. Als deze oorzaken zijn uitgesloten of behandeld, maar de klachten blijven bestaan, dan wordt gedacht aan een contactallergie.
Om zo’n contactallergie aan te tonen, wordt gebruikgemaakt van een plaktest (ook wel patchtest genoemd). Bij deze test worden kleine hoeveelheden van verschillende stoffen (allergenen) op de rug geplakt met speciale pleisters. De pleisters blijven 48 uur zitten. Daarna worden ze verwijderd en wordt er gekeken of er rode, jeukende plekjes zijn ontstaan op de plekken waar een stof is getest. Na nog eens een tot twee dagen wordt opnieuw gekeken, omdat sommige allergische reacties pas later zichtbaar worden. Als er precies op de plaats van een bepaald teststofje een rood eczeemplekje verschijnt, betekent dat dat de persoon allergisch is voor die stof.

Bij verdenking op perianaal allergisch eczeem wordt er getest met de standaardreeks van contactallergenen (dit zijn de meest voorkomende allergie-uitlokkers), maar vaak ook met extra stoffen die passen bij de klachten van de patiënt. De arts kan bijvoorbeeld testen met gebruikte producten, zoals vochtige doekjes, zalven of zeep. Zo kan worden vastgesteld of juist die middelen het eczeem veroorzaken. Bij Allergie Centra Nederland gebruiken we daarnaast een uitgebreide kruidenreeks van 28 verschillende stoffen, waarmee we kunnen testen of er sprake is van een allergie voor kruiden of specerijen.

Onderzoeken laten zien dat een groot deel van de mensen met eczeem in dit gebied inderdaad een contactallergie heeft. Volgens wetenschappelijke studies heeft tussen de 25% en 78% van de patiënten met anogenitaal eczeem één of meerdere allergieën. In een Spaans onderzoek bij 37 mensen met alleen perianaal eczeem had zelfs 43% een positieve plaktest. Dat betekent dat bijna de helft van de patiënten een allergie had die ontdekt kon worden en waarvoor de behandeling gericht kon worden aangepast.

De stoffen die bij deze testen het vaakst naar voren komen, zijn dezelfde als de bekende triggers. De meest voorkomende boosdoener is methylisothiazolinon (MI) of methylchloroisothiazolinon (MCI), de conserveringsmiddelen die vaak in vochtige doekjes voorkomen. Andere veelvoorkomende allergieën zijn die voor parfumstoffen, latex of rubber, verdovingsmiddelen (zoals die in aambeiencrèmes) en antibiotische zalven. Soms worden ook onverwachte oorzaken gevonden, zoals allergie voor bestanddelen in een ‘natuurlijke’ kruidenzalf of zelfs voor nagellak, wanneer die via de vingers op de gevoelige huid terechtkomt.

Bronnen

Jamy van den Brink

Door Jamy van den Brink

Jamy van den Brink behaalde in 2024 CumLaude haar diploma HBO Huidtherapie aan de Hogeschool Utrecht.

Gerelateerde berichten

Denkt u dat u een allergie heeft?

Bij aanhoudende klachten is het belangrijk om dit te bespreken met uw huisarts of specialist. Met een verwijzing kunt u bij ons terecht voor allergieonderzoek.

We helpen u graag verder — zonder lange wachttijden.